Σκέψεις για τη διδακτική των εικαστικών τεχνών - Ένωση Εκπαιδευτικών Εικαστικών Μαθημάτων

Για να κατακτήσει ο καλλιτέχνης δάσκαλος τις σωστές «μεθόδους», που καρπός τους θα ήταν αυτό που λέμε καλλιτεχνική αγωγή με μέσο την εικαστική έκφραση, καλείται πρώτα εκείνος να καθορίσει το ρόλο του σ’ αυτή τη διαδικασία.

Οδηγός του για την οριοθέτηση αυτή μπαίνει πρώτα και κύρια η στάση του γενικά στη ζωή και ο ρόλος του ως κοινωνικό άτομο.

Το πρώτο του βήμα σ’ αυτή την όμορφη και πολύπλοκη διαδικασία είναι η ανακάλυψη της ιδιαιτερότητας του χώρου του. Πράγμα που σημαίνει ότι λαμβάνει υπόψη του τα γενικά και ειδικά κοινωνικά προβλήματα της ομάδας με την οποία συνεργάζεται.

Αν αντιμετωπίσουμε θεωρητικά το ρόλο της τέχνης στην εκπαίδευση, δηλαδή την καλλιτεχνική αγωγή και δεν σκεφτούμε τον ιδιαίτερο χώρο, τα ιδιαίτερα προβλήματα των κοινωνικών ομάδων που απευθυνόμαστε και τον τρόπο προσαρμογής της, δεν θα πετύχουμε ποτέ το στόχο της. Το κέρδος αυτής της αγωγής έχει σχέση με την αναγκαιότητα της ανθρώπινης έκφρασης, την εξωτερίκευση, την επικοινωνία και την εξέλιξη του πνεύματος. Ακόμα, μέσα από την αισθητική γνώση της παρατήρησης αναβλύζει ο ενεργητικός ρόλος της σκέψης για την κριτική στάση στη ζωή μας και τη δημιουργία ενός καλύτερου κόσμου.

Αυτές λοιπόν οι σκέψεις με αναγκάζουν να παραδεχτώ ότι μάλλον δεν πρέπει να υπάρχουν συγκεκριμένες μεθοδολογίες, αλλά μηχανισμοί που θα λειτουργούν έτσι ώστε να διαμορφώνουν με πολλούς τρόπους σε καλλιτεχνικές μορφές την εικαστική έκφραση.

Έτσι γίνεται φανερή η σημασία της δημιουργικής φαντασίας του καλλιτέχνη-δάσκαλου που την επικοινωνία του με τους ανθρώπους δεν τη βλέπει στατικά και απλά σαν μια τυπική σχέση αλλά σαν συνιστώσα δυνάμεων, που δεν ξέρω την αρχή τους, μα που σίγουρα κινούνται ανάμεσα στο σύνολο και τη μονάδα. Κινούνται και παλεύουν χωρίς βέβαια ανταγωνισμούς και ξεπερνούν τα τυπικά όρια του δάσκαλου-αυθεντία και του μαθητή που διδάσκεται.

Πιστεύω σ’ αυτή τη δράση όπου πρωταγωνιστής δεν είναι κανείς παρά μόνο η λάμψη της δημιουργίας που θα βγει από τα τρυφερά χέρια των παιδιών και που θα έχει μέσα σ’ αυτή βρει τη δικαίωση του ο ρόλος του καλλιτέχνη δάσκαλου.

Υπάρχουν πολλά προβλήματα σ’ αυτό το δρόμο. Προβλήματα γεννημένα χρόνια τώρα από την κακή
παιδεία και την έλλειψη της καλλιτεχνικής αγωγής στην κοινωνία μας που, πρέπει να βρούμε με φαντασία τους τρόπους να τα καταστρέψουμε.

Πρώτο πρόβλημα της ίδιας της εικαστικής έκφρασης, είναι οι αναστολές που δημιουργήθηκαν στην ψυχολογία των παιδιών από την οικογένεια, το σχολείο και την κοινωνία. Εμπόδιο η ίδια η εικαστική πράξη με τις λαθεμένες και κακές αισθητικές αντιλήψεις και εφαρμογές της.

Χρειάζεται μεγάλη προσπάθεια να πείσουμε τα παιδιά στη Μέση Εκπαίδευση ότι πρέπει να εκφραστούν εικαστικά, γιατί αυτή η έκφραση είναι αναγκαία για την πνευματική τους εξέλιξη. Πρέπει να τα πείσουμε για τη σημασία της καλλιτεχνικής πράξης, που τόσο ταλαιπωρημένη είναι από το σύγχρονο τρόπο ζωής μας στη διαμόρφωση της γνώσης. Και δεν είναι μόνο ταλαιπωρημένη η εικαστική έκφραση αλλά και η ίδια η επικοινωνία μας με τους ανθρώπους.

Πρέπει να καταλάβουν ότι η γνώση δεν είναι μια αδρανής και στατική φωτογραφική αντανάκλαση της πραγματικότητας αλλά μια πολύπλοκη διαλεκτική διαδικασία. Εδώ λοιπόν μπαίνει η εικαστική πράξη στη διαμόρφωση της γνώσης, αν πιστεύουμε ότι «απ’ τη ζωντανή θεώρηση των πραγμάτων φτάνουμε στην αφηρημένη έννοια και απ’ την αφηρημένη έννοια στην πρακτική», όπου η δική μας είναι η εικαστική πρακτική.
Ένα άλλο πρόβλημα είναι η έλλειψη της δημιουργικής φαντασίας που καταδιώκεται απ’ την καταναλωτική μας κοινωνία, τον ορθολογισμό, την τεχνοκρατική αντίληψη, όπου η εικαστική έκφραση και το όνειρο στη ζωή είναι αν όχι υπό αμφισβήτηση, σίγουρα όμως σε δεύτερη μοίρα.

Έτσι λοιπόν εμείς μέσα από το όνειρο μέσα απ’ το όραμα πρέπει να μάθουμε τα παιδιά να αμφισβητούν τα πράγματα γύρω τους που δεν είναι πάντα έτσι όπως τα βλέπουμε ή έτσι όπως μας τα έμαθαν ότι είναι. Πρέπει να ανακαλύψουν τα παιδιά τη δική τους προσωπική αλήθεια, να κερδίσουν τις προσωπικές τους ελευθερίες, να καταλάβουν ότι τίποτε δεν είναι στατικό και αμετάβλητο και έτσι να χρησιμοποιήσουν σαν αληθινή έκφραση την εικαστική έκφραση.

Ο φόβος για την έλλειψη του ταλέντου και η γνώση της κοινωνίας ότι οι ταλαντούχοι έχουν το δικαίωμα και την τύχη αυτής της έκφρασης, είναι μια αντίληψη ξεπερασμένη, που όμως έχει κάνει τόσο κακό στην επιτυχία της καλλιτεχνικής αγωγής.

Με τις παραπάνω σκέψεις πιστεύω ότι η προσπάθεια γιατί γι’ αυτήν την ελεύθερη έκφραση, δεν εξαρτάται μόνο από τη σωστή ανθρώπινη σχέση του δάσκαλου-μαθητή αλλά και από το ίδιο το θέμα κάποιας «άσκησης» και από τον τρόπο που θα δοθούν και θα λειτουργήσουν κάπως ορισμένες εικαστικές γνώσεις.

Λαμβάνοντας υπόψη ότι τα μεγαλύτερα λάθη στην εικαστική έκφραση γίνονται από την επιφανειακή παρατήρηση των πραγμάτων και από την προσπάθεια για πιστή αναπαράσταση της πραγματικότητας — αιτίες που οδηγούν στη στέρηση της φαντασίας, την άρνηση και το φόβο για την εικαστική έκφραση — προσπαθώ στην αρχή να βάλω τα παιδιά σε μια διαδικασία παιχνιδιού με στοιχεία γραφής γνώριμα σ’ αυτά, αλλά που ποτέ δεν χρησιμοποιήθηκαν για εικαστική έκφραση. Δηλαδή το σημείο, τη γραμμή και την επιφάνεια, συνθέτοντας χωρίς συγκεκριμένο θέμα. Αργότερα και χωρίς αυτό να αποτελεί δόγμα, προχωράμε στην έκφραση με το αντικείμενο και τη φύση, όπου νομίζω ότι τότε πια θα τα αντιμετωπίσουν με μεγαλύτερη εικαστική ελευθερία.
Τελειώνοντας θέλω να υποστηρίξω ότι όλες οι παραπάνω σκέψεις με οδηγούν να πιστεύω ότι δεν μπορούν να δοθούν ασκήσεις συνταγές και μέθοδοι συγκεκριμένες αλλά ότι απλά η καλλιτεχνική αγωγή είναι μια πολύπλοκη διαδικασία που εξαρτάται από τη δημιουργική φαντασία του καλλιτέχνη-δάσκαλου, όχι τη μέθοδο, αλλά την οργάνωση της σκέψης με βάση πολλά παιδαγωγικά ψυχολογικά και εικαστικά προβλήματα, και σίγουρα την αγάπη των παιδιών για έκφραση και τις αστείρευτες δυνάμεις της.

ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΣΑΡΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ
Γυμνάσιο Ραφήνας

[ Πίσω ]