Είναι προφανές ότι τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Καλλιτεχνική Εκπαίδευση στην Ελλάδα είναι μεγάλα, πολυάριθμα και σημαντικά. Η λύση τους είναι πολιτική και κάποτε στο μέλλον θα πρέπει να αναζητηθεί και να βρεθεί με πολιτικούς όρους.
 Το λέω αυτό γιατί η εκπαίδευση είναι βασικά μια πολιτική δραστηριότητα.
Το είδος των προγραμμάτων που προσφέρεται στα σχολεία επιδρά σημαντικά
στο είδος της κοινωνίας που θα διαμορφωθεί. Έχω την εντύπωση και δεν
θέλω να προσβάλω κανέναν ότι τα μόνα μέρη για τα οποία έχει ληφθεί
μέριμνα είναι οι τόποι που εξυπηρετούν τους τουρίστες: Ο Παρθενώνας, το
Mariott Hotel, η Πλατεία Συντάγματος, το Αθήναιον, κ.τ.λ. Υπάρχει
επομένως πολλή δουλειά που πρέπει να γίνει, αλλά αν σπαταλήσουμε τον
καιρό μας με το να μεμψιμοιρούμε γι’ αυτά τα προβλήματα, μπορεί να
οδηγηθούμε σε κάποιο είδος παράλυσης.
Θα ήθελα λοιπόν να τονίσω ιδιαίτερα το είδος των ιδεών που θα ήταν πιθανόν χρήσιμες και εποικοδομητικές.
Όταν μιλάω για την εκπαιδευτική λειτουργία της τέχνης, εννοώ ότι η
Καλλιτεχνική Αγωγή μπορεί να επιτελέσει πολύ σημαντικό ρόλο στην
ανάπτυξη της νόησης. Ξέρετε ότι ένας συμπατριώτης σας δημιούργησε πολλά
προβλήματα σχετικά με το ζήτημα της διδασκαλίας της Τέχνης στα σχολεία.
Το όνομα του ήταν Πλάτων. Ξέρετε ότι πίστευε στην ιεράρχηση της
ανθρώπινης νόησης: όσο απομακρύνεται κανείς από τις αισθήσεις, τόσο πιο
σωστή γίνεται η κατανόηση της πραγματικότητας. Σύμφωνα μ’ αυτήν την
άποψη που επικρατεί ακόμα στη δυτική επιστημολογία, οι Τέχνες είναι μια
λοξοδρόμηση από την αλήθεια. Θέλω να υποστηρίξω ότι συμβαίνει ακριβώς
το αντίθετο. Ότι δηλαδή οι νοητικές λειτουργίες μας εξαρτώνται από τις
αισθήσεις μας. Ότι η εκλέπτυνση των αισθήσεών μας είναι μία αναγκαία
συνθήκη για την ανάπτυξη της νόησής μας.
Οι καθηγητές διδάσκουν ποίηση, ζωγραφική και μουσική για να αυξήσουν
την ευαισθησία των μαθητών τους, αλλά ταυτόχρονα, μ’ αυτό αναπτύσσουν
και την ικανότητα των μαθητών να αντιλαμβάνονται καλύτερα τις ποιότητες
του γύρω κόσμου. Με αυτήν την έννοια ο καθηγητής των καλλιτεχνικών
διευρύνει την ανθρώπινη συνείδηση. Ο καθηγητής τέχνης το πετυχαίνει
αυτό με το να ευαισθητοποιεί τους μαθητές στις ποιότητες του γύρω
κόσμου. Ένα πολύ μεγάλο μέρος τους σχολικού προγράμματος (της σχολικής
εκπαίδευσης) έχει σαν στόχο την αποευαισθητοποίηση του μαθητή από τις
ποιότητες του γύρω κόσμου. Θα σας δώσω ένα παράδειγμα: Όταν τα παιδιά
μαθαίνουν να διαβάζουν, μαθαίνουν ότι υπάρχουν χρώματα, όπως το
πράσινο, το μπλε, το κίτρινο. Όταν κοιτούν ένα χωράφι, συνήθως
περιμένουμε να απαντήσουν ότι το χωράφι είναι πράσινο, και ότι ο κορμός
ενός δέντρου είναι καφετί, ή ότι ο ουρανός είναι μπλε. Αλλά οι
καθηγητές μας, οι καλλιτέχνες, ξέρουν ότι το χωράφι δεν είναι πράσινο,
αλλά είναι και καφετί, είναι και χρυσαφί, είναι και ασημί και κίτρινο
και λευκό κ.τ.λ.
Όταν διδάσκουμε τα παιδιά να μειώνουν τις πληροφορίες που μπορούν να
πάρουν από το γύρω κόσμο, τότε φτωχαίνουν οι έννοιες που διαμορφώνουν.
Ο καθηγητής της τέχνης, λοιπόν πρέπει να διδάξει στο μαθητή να
«διαβάζει» τις ποιότητες του κόσμου. Αυτές οι ποιότητες επιτρέπουν στα
παιδιά να διατυπώνουν εικόνες. Η πολυπλοκότητα της εικόνας θα εξαρτηθεί
από την πολυπλοκότητα της εμπειρίας που θα έχει το παιδί από τον
πραγματικό κόσμο. Εάν θέλει κανείς έναν πολύ απλό κόσμο, τότε δεν
χρειάζεται να διδάξει τέχνες στα παιδιά. Γιατί ένα από τα πολλά
πράγματα που κάνει η διδασκαλία της τέχνης είναι να διευρύνει τη
συνείδηση για τη συνθετότητα του κόσμου.
Δύο πράγματα μπορεί να κάνει το παιδί με την εικόνα που έχει
κατασκευάσει στο μυαλό του. Το ένα, είναι απλώς να τη θυμηθεί, να τη
φέρει στη μνήμη του. Το άλλο, είναι να τη χρησιμοποιήσει δημιουργικά,
με τη φαντασία του για να κατασκευάσει πράγματα που δεν τα είδε ποτέ
στον κόσμο. Αυτές οι νέες δομές δεν είναι μόνο οι απαρχές της τέχνης,
είναι και απαρχές της επιστήμης. Και είναι επίσης οι απαρχές των
δημιουργικών μαθηματικών. Γιατί η δημιουργία νέων δομών, στα μαθηματικά
και στην επιστήμη απαιτεί τη δημιουργία νέων οπτικών εικόνων.
Όταν τα σχολικά προγράμματα δεν προσφέρουν Καλλιτεχνική Εκπαίδευση,
εμποδίζουν τα παιδιά να αναπτύξουν τη φαντασία τους και να
λειτουργήσουν δημιουργικά στις επιστήμες και στα μαθηματικά. Γιατί οι
νοητικές μας ικανότητες είναι κατά ένα μεγάλο μέρος αποτέλεσμα των
πραγμάτων που μάθαμε να μπορούμε να κάνουμε. Το σχολικό πρόγραμμα είναι
μια μέθοδος, ένας μηχανισμός για την τροποποίηση της νόησης. Και η
διδασκαλία της τέχνης στα σχολεία είναι ένα μέσο διαμόρφωσης της
δημιουργικότητας των παιδιών. Ως τώρα μίλησα για τη λειτουργία του
καθηγητή που ευαισθητοποιεί τα παιδιά στις ποιότητες του περιβάλλοντος
κόσμου. Όπως είπα πριν, αυτές τις εικόνες του κόσμου μπορεί κανείς να
τις φέρει στη μνήμη του, ή μπορεί να τις επεξεργαστεί με τη φαντασία
του για να δημιουργήσει μορφές που δεν υπήρξαν ποτέ στη φύση. Ας πούμε
ότι σας ζητώ να φανταστείτε ένα γαλάζιο άλογο με τρία φτερά που έχει
μπροστά και έναν προφυλακτήρα. Η μόνη φορά που μπορούμε να δούμε κάτι
τέτοιο στον κόσμο είναι όταν είμαστε μεθυσμένοι. Όμως έχουμε την
ικανότητα να δημιουργούμε τέτοιες εικόνες. Στην κουλτούρα μας έχουμε τη
δυνατότητα, να δημιουργούμε ένα δημόσιο κόσμο που αντιστοιχεί σ’ αυτόν
που έχουμε φανταστεί. Θυμηθείτε το γαλάζιο άλογο με τα τρία φτερά. Πώς
μπορείτε να το αναπαραστήσετε; Μπορείτε να γράψετε ένα ποίημα, μπορείτε
να το περιγράψετε με την αντικειμενική γλώσσα των γεγονότων, μπορείτε
να κατασκευάσετε οπτική εικόνα, μπορείτε να συνθέσετε ένα μουσικό
κομμάτι ή ένα χορό. Η κουλτούρα διαθέτει μια ποικιλία από μορφές μέσω
των οποίων μπορούμε να αναπαραστήσουμε τις έννοιες μας. Και ότι
μπορούμε να μάθουμε για τον εαυτό μας και για τον κόσμο εξαρτάται από
την ικανότητά μας να δημιουργήσουμε εικόνες και να «διαβάσουμε», αυτές
τις εικόνες που φτιάξαμε.
Το έργο της Καλλιτεχνικής Αγωγής στο σχολείο έχει ένα εντελώς ιδιαίτερο
χαρακτηριστικό που την ξεχωρίζει από όλα τα άλλα θέματα που διδάσκονται
στο σχολείο. Τα άλλα θέματα, οι τρόποι με τους οποίους οργανώνεται το
μάθημα εξαρτώνται από πολύ αυστηρούς κανόνες. Δείτε τι τονίζεται στο
πρόγραμμα του Δημοτικού και παρατηρήσετε ότι είναι θέματα που διέπονται
από αυστηρούς κανόνες, π.χ. στο μάθημα της αριθμητικής, το πραγματικό
μάθημα γίνεται με τον εξής τρόπο: περιμένουμε από όλα τα παιδιά να
δώσουν την ίδια λύση σε ένα πρόβλημα. Ας πάρουμε την ορθογραφία, το
τελευταίο πράγμα που θέλει ο δάσκαλος είναι να έχει «δημιουργικούς»
ορθογράφους. Εάν πάρετε τη γραφή και την ανάγνωση, υποτίθεται ότι ο
μαθητής πρέπει να φτάσει στη σωστή απάντηση. Όταν το σχολικό πρόγραμμα
δίνει έμφαση στο να ακολουθούμε κανόνες, το σχολείο βγάζει καλούς
οπαδούς των κανόνων. Όμως, το σχολείο χρειάζεται να παραγάγει ανθρώπους
οι οποίοι ξέρουν να σπάζουν τον κανόνα, να μην τον ακολουθούν και
ανθρώπους που είναι σε θέση να ασκούν κριτική υψηλού επιπέδου. Βλέπετε,
λόγου χάρη, στο μάθημα της αριθμητικής είναι πολύ εύκολο για ένα παιδί
να ξέρει πότε και αν η απάντησή του είναι σωστή. Αυτό δεν συμβαίνει
στην περίπτωση όπου φτιάχνουμε ένα ποίημα, ένα χορό ή ένα σχέδιο. Τα
είδη των προβλημάτων που υπάρχουν στην Τέχνη, μοιάζουν πολύ περισσότερο
με τα είδη των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι ενήλικες στην
κοινωνία, από ότι μοιάζουν τα προβλήματα που αντιμετωπίζει κανείς στα
μαθηματικά ή στην αριθμητική, την ορθογραφία και την ανάγνωση. Γιατί τα
προβλήματα της ζωής, της κοινωνίας, της κουλτούρας χαρακτηρίζονται από
αβεβαιότητες διλήμματα, ασάφειες, ανταλλαγές, συναλλαγές κ.λπ. και όχι
από απλούς κανόνες. Επομένως, τα προβλήματα στα οποία ασκείται κανείς
στις Τέχνες είναι ακόμα πιο απαραίτητα για να αναπτυχθούν οι νοητικές
ικανότητες που απαιτούνται για να λυθούν τα πραγματικά προβλήματα που
αντιμετωπίζουμε στην πραγματική ζωή.
Όλα αυτά βέβαια βασίζονται, στην παραδοχή ότι όταν η Τέχνη διδάσκεται
στο σχολείο, διδάσκεται καλά. Γιατί δεν υπάρχει τίποτα το απαραβίαστο
σχετικά με την Τέχνη, αν αυτή διδάσκεται με άσχημο τρόπο. Και η Τέχνη
μπορεί να διδαχθεί εξίσου άσχημα όσο και κάθε άλλο θέμα. Ένα από τα
πράγματα που πρέπει να κάνουμε είναι να δείξουμε στον κόσμο, να
δείξουμε στους γονείς, να δείξουμε σ’ αυτούς που παίρνουν τις πολιτικές
αποφάσεις, να δείξουμε στους συναδέλφους μας τι μπορεί να κάνει ένα
αποτελεσματικό πρόγραμμα Καλλιτεχνικής Αγωγής. Κι αυτήν τη στιγμή στην
Ελλάδα ίσως αυτά τα προγράμματα να είναι πολύ λίγα. Επομένως, το
πρόβλημα αυτή τη στιγμή, είναι διπλό. Είναι πρώτον, να αναπτυχθούν τα
προγράμματα και δεύτερον να βελτιωθεί η διδασκαλία της Τέχνης.
Τι είναι ένα πρόγραμμα διδασκαλίας;
Το πρόγραμμα είναι ένα σχέδιο για τη διευκόλυνση της διδασκαλίας. Το
μουσείο δεν είναι ένα πρόγραμμα, η βιβλιοθήκη δεν είναι ένα πρόγραμμα,
το πρόγραμμα είναι κάτι που εμείς το δημιουργούμε κατά κάποια έννοια
όπως ένα έργο τέχνης, που υποτίθεται ότι κάνει κάτι για να διευρύνει τη
συνείδηση και τις διανοητικές ικανότητες του κόσμου. Το πρώτο πράγμα θα
είναι, λοιπόν, να αναπτύξουμε ένα τέτοιο πρόγραμμα. Θέλω να προτείνω
τρεις περιοχές στις οποίες πρέπει να αναπτυχθεί ένα τέτοιο πρόγραμμα.
Θυμάστε ότι είπα πως δουλεύοντας πάνω σε καλλιτεχνικά πράγματα,
σχεδιάζοντας φτιάχνοντας ταπισσερί, γλυπτά, κ.τ.λ. αναπτύσσουμε τις
νοητικές μας ικανότητες. Βλέπετε, δεν παίζει κανείς βιολί με τα δάχτυλα
του, παίζει βιολί με το κεφάλι του. Δεν φτιάχνει κανείς ένα αγγείο μόνο
με τα δάχτυλά του, το φτιάχνει με το νου του. Μια ζωγραφιά δεν μπορεί
να είναι καλύτερη από την ποιότητα του είδους της σκέψης που
ενσωματώνει. Οι δάσκαλοι της τέχνης διδάσκουν στα παιδιά να σκέφτονται,
σ’ ένα χώρο, σ’ ένα πεδίο που δεν υπάρχει μια και μοναδική σωστή
απάντηση. Βλέπετε, οι γραφειοκράτες έχουν αντιστρέψει τα πράγματα.
Θεωρούν πρωταρχικό αυτό που είναι εύκολο να διδαχθεί, δηλαδή τα
μαθηματικά. Αυτό που είναι δύσκολο να διδαχθεί είναι η Τέχνη και πρέπει
να το καταλάβουν. Αλλά πρέπει να έχετε τα αγαθά, για να τα προσφέρετε.
Επομένως, δεν είναι λόγια του αέρα. Το πρόγραμμα σπουδών πρέπει να
περιέχει τρεις περιοχές εργασίας. Πρώτον, θα πρέπει, να απασχολήσει τα
παιδιά στην κατασκευή οπτικών μορφών.
Δεύτερον, θα πρέπει να τα βοηθήσει να μάθουν πώς να βλέπουν την οπτική
μορφή και δεν πρέπει να το πάρετε ως δεδομένο ότι επειδή έχουν μάθει να
κάνουν οπτικές μορφές, έχουν μάθει και να «διαβάζουν» οπτικές μορφές.
Αυτό σημαίνει ότι ένα μεγάλο μέρος της διδασκαλίας σας θα έχει σχέση με
την κριτική ανάλυση της οπτικής μορφής. Αυτό σημαίνει ότι θα βάλετε τα
παιδιά να δουν, να συγκρίνουν, να αντιπαραθέσουν, να συζητήσουν αυτό
που βλέπουν. Επομένως, το πρώτο πράγμα με το οποίο θα πρέπει να
ασχοληθούν, είναι αυτό που μπορούμε να ονομάσουμε παραγωγική περιοχή
της τέχνης, δηλαδή την κατασκευή μορφών. Το δεύτερο πράγμα με το οποίο
πρέπει να ασχοληθούν είναι η κριτική περιοχή, το να μάθουν δηλαδή να
βλέπουν.
Το τρίτο πράγμα σχετίζεται με την κατανόηση της εξέλιξης στην τέχνη.
Είναι λ.χ. σημαντικό να γνωρίζουν τα παιδιά ότι η τεχνολογία μιας
κοινωνίας επηρεάζει την τέχνη που παράγει αυτή η κοινωνία. Ο
Τζιακομέττι ήταν σε θέση να δημιουργεί γλυπτά που ο Μιχαήλ Άγγελος δεν
μπορούσε καν να φανταστεί ότι μπορούν να γίνουν. Γιατί ο Τζιακομέττι
είχε μια λάμπα ασετιλίνης που δεν είχε ο Μιχαήλ Άγγελος. Επομένως
υπάρχει μία αλληλεπίδραση ανάμεσα στην εικόνα και στην κουλτούρα.
Πιστεύω ότι κάποια μορφή κατανόησης της αλληλεπίδρασης τέχνης και
κουλτούρας πρέπει να είναι μέρος του σχολικού προγράμματος. Αυτές οι
τρεις περιοχές εργασίας μπορούν να συσχετισθούν μεταξύ τους. Αυτό που
χρειαζόμαστε για να λειτουργήσουμε μέσα στην τάξη, είναι κάποια
προβλήματα πάνω στα οποία θα δουλέψουν οι μαθητές. Αυτά τα προβλήματα
πρέπει να οργανωθούν έτσι ώστε το ένα να θεμελιώνεται πάνω στο άλλο με
βαθμό αύξουσας συνθετότητας. Αυτό σημαίνει ότι θα δούμε το πρόγραμμα
σπουδών σαν ένα σχέδιο που εκτείνεται σε μια χρονική διάρκεια. Ποιες
είναι οι σημαντικότερες ιδέες που θα θέλατε να καταλάβουν οι μαθητές
σας; Ποια είδη καλλιτεχνικών προβλημάτων θα πρέπει να αντιμετωπίσουν;
Τι θα λογαριάσετε ως ανάπτυξη των αντιληπτικών τους ικανοτήτων, αν
ακούσετε αυτό που λένε τα παιδιά; (πως θα πάρετε αυτό που λένε σαν
κριτήριο για να δείτε πως αναπτύσσονται οι άνθρωποι). Αν στο Ελληνικό
σχολείο είχατε ένα μαθητή που διδασκόταν ένα καλό πρόγραμμα Τέχνης, τι
θα μπορούσε να πει αυτό το παιδί, τι περιμένετε να πει για κάποιο
άγαλμα; Θα ήξερε κάτι για το πώς είναι οργανωμένη η μορφή; Θα ήξερε
κάτι για την τεχνική με την οποία κατασκευάστηκε το άγαλμα: Θα ήξερε
κάτι για την παιδεία και την κουλτούρα μέσα στην οποία παράχθηκε; Θα
μπορούσε να χρησιμοποιήσει μεταφορές για να περιγράψει αυτό που νιώθει:
Πρέπει κανείς να αρχίσει απαντώντας σ’ αυτές τις ερωτήσεις.
Μαθαίνοντας να παράγουν εικόνες τα παιδιά θα πρέπει να μείνουν για
αρκετό καιρό στο ίδιο είδος υλικού ώστε να αναπτύξουν τις ικανότητές
τους στην παραγωγή έργων, όχι μέσων. Είπα υλικό και όχι μέσο. Ένα υλικό
δεν είναι μέσο, γίνεται μέσο. Γίνεται μέσο όταν διαμεσολαβεί. Τι
διαμεσολαβεί; Αν δεν μπορείτε να απαντήσετε σ’ αυτήν την ερώτηση δεν
έχετε καταλάβει το πρώτο μέρος αυτής της διάλεξης. Διαμεσολαβεί μια
σύλληψη που έχει δημιουργήσει ο καλλιτέχνης μέσα στο νου του. Βέβαια,
αυτό είναι πολύπλοκο από την εξήγηση που έδωσα, αλλά διαθέτουμε
περιορισμένο χρόνο και δεν μπορώ να μπω σε λεπτομέρειες.
Όταν δουλεύουμε πάνω σ’ ένα γλυπτό ή μια ζωγραφιά το ζήτημα δεν είναι
απλώς η μεταφορά από το νου στο υλικό, γιατί δεν πρόκειται για
μονόλογο, αλλά για διάλογο μεταξύ των δύο: του υλικού και του νου. Το
έργο σου μιλάει εξίσου όπως κι εσύ του μιλάς. Έτσι, έχουμε μια
διαδικασία συνεχούς τροποποίησης και αναθεώρησης.
Είπα λοιπόν, ότι χρειαζόμαστε ένα πρόγραμμα που να συνδέει την
κατασκευή με την όραση και την κατανόηση. Είπα ότι χρειαζόμαστε
προβλήματα και δραστηριότητες οι οποίες θα συλλάβουν τα ενδιαφέροντα
και την προσοχή των μαθητών, ότι αυτά τα προβλήματα πρέπει να έχουν μια
αλληλουχία και το ένα να οικοδομείται πάνω στο άλλο, κατά τη διάρκεια
του χρόνου. Έτσι έχουμε ένα είδος σπειροειδούς, ελικοειδούς
προγράμματος στο οποίο η ίδια ιδέα εμφανίζεται επανειλημμένα, αλλά
εμπλουτισμένη κάθε φορά. Γιατί η ιδέα ότι η τέχνη επηρεάζει την
κουλτούρα και η κουλτούρα την τέχνη μπορεί να γίνει κατανοητή σ’ ένα
παιδί εφτά χρονών, σ’ ένα παιδί δέκα χρονών, σ’ ένα παιδί δεκαπέντε
χρονών και σ’ έναν άνθρωπο πενήντα χρονών. Αλλά η πολυπλοκότητα και το
βάθος της κατανόησης θα αυξηθούν με τα χρόνια. Δυστυχώς, όταν πρόκειται
για την Τέχνη, πολλοί άνθρωποι που είναι είκοσι χρονών έχουν κατανόηση
που ισοδυναμεί με την κατανόηση ενός παιδιού εφτά χρονών. Γιατί δεν
είχαν την ευκαιρία στο σχολείο να εμβαθύνουν στην κατανόηση της τέχνης.
Το τελευταίο μέρος σχετικά με το σχεδιασμό του προγράμματος που θέλω να αναπτύξω, αφορά την αξιολόγηση.
Δεν πρέπει να θεωρήσουμε δεδομένο ότι επειδή προσφέρουμε κάτι μέσα στην
τάξη, οι μαθητές έχουν μάθει. Χρειάζεται να κοιτάξουμε τι έχουν
παραγάγει τα παιδιά κατά τη διάρκεια του χρόνου για να δούμε την
εξέλιξη και την ανάπτυξη μέσα στο χρόνο. Είναι πολύ δύσκολο να κρίνουμε
τι έχει μάθει το παιδί σχετικά με την κατασκευή των εικόνων κοιτάζοντας
αποκλειστικά μία ζωγραφιά του. Αυτό που πρέπει να εξετάσουμε είναι η
εξέλιξη της δουλειάς μέσα στο χρόνο. Χρειάζεται να κάνουμε εκθέσεις που
να δείχνουν την ανάπτυξη των ικανοτήτων μέσα στο χρόνο. Αυτό θα
δημιουργήσει ένα εντελώς διαφορετικό τύπο έκθεσης.
Είναι μία έκθεση του τι έμαθαν τα παιδιά και όχι απλώς ένας
ανταγωνισμός με το Μουσείο. Και με το να συζητάμε με τους νέους, να
τους ρωτάμε τι είδαν, θα μάθουμε αν πραγματικά έχει εκπαιδευθεί η όρασή
τους.
Η λειτουργία του καθηγητή, του εκπαιδευτή στην Τέχνη, ο οποίος καλείται
να αναπτύξει την ευαισθησία, τη φαντασία του μαθητή, την κουλτούρα του,
την ικανότητά του να προσλαμβάνει και να χαίρεται τον πλούτο της
προηγούμενης κουλτούρας είναι σπουδαιότατη και θα ήταν παράδοξο στη
χώρα που είναι το λίκνο των ιδεών της Δυτικής Παράδοσης στην Τέχνη και
στην κουλτούρα, να μην καλλιεργείται, η Τέχνη και η κουλτούρα.
Elliot Eisner
Μετάφραση: Παύλος Χριστοδουλίδης
|
