|
|
|
Η καλλιτεχνική διαπαιδαγώγηση των παιδιών στο γυμνάσιο |
|
|
|
22.09.08 |
Ο σκοπός μου σ’ αυτό το άρθρο δεν είναι να παρουσιάσω τον τρόπο που
διδάσκω στο σχολείο, αλλά ποια είναι η τοποθέτησή μου απέναντι στην
τέχνη, που καθορίζει τις απόψεις μου, για το πώς πιστεύω ότι πρέπει να
γίνεται η καλλιτεχνική διαπαιδαγώγηση των παιδιών στο Γυμνάσιο.
Στον πλανήτη μας σήμερα συμβαίνουν κοσμογονικά γεγονότα, που έχουν αλλάξει τον τρόπο ζωής μας και τα πιστεύω μας. Η τεχνολογία με τη βιομηχανοποίηση έχει ισοπεδώσει τα πάντα. Η αυτοτέλεια του ατόμου και η πρωτοβουλία έχουν χαθεί. Όλα εντάσσονται στο σύνολο για να εξυπηρετήσουν προσδιορισμένους και προκαθορισμένους σκοπούς.
Όπως είναι φυσικό όλες αυτές οι αλλαγές και οι ανακατατάξεις έχουν τις επιδράσεις τους στην τέχνη, η οποία ανέκαθεν μορφοποιείται σύμφωνα με τα κοινωνικά, πολιτικά και πολιτιστικά πιστεύω της εποχής της. Σήμερα η αισθητική αξία ενός έργου τέχνης είναι το εντυπωσιακό, το πρωτότυπο και το απρόοπτο, αξίες εντελώς διαφορετικές απ’ αυτές που υπήρχαν άλλοτε στο εικαστικό έργο. Οι παραπάνω καταστάσεις έχουν διαμορφώσει ανάλογα και το γούστο του κοινού, που δέχεται ανεξέλεγκτα ότι προβάλλεται από τα μαζικά μέσα ενημέρωσης. Συνέπεια αυτών είναι να υποβαθμίζεται η αισθητική του αντίληψη. Όπως είναι φυσικό δεν μένουν ανεπηρέαστα από τα φαινόμενα της εποχής μας τα παιδιά και οι νέοι, που από την παιδική τους ηλικία, προσανατολίζονται στο μίκυ-μάους, τα ηλεκτρονικά παιχνίδια και τα κακόγουστα κόμικς και πόστερ. Όταν το παιδί έρθει στο Γυμνάσιο κι αρχίσει να διδάσκεται το μάθημα των καλλιτεχνικών, έχει ήδη διαμορφωθεί η αντίληψή του για την τέχνη, σύμφωνα με τα πιο πάνω δεδομένα. Για ν’ αντιμετωπίσουμε την όλη κατάσταση, πιστεύω ότι ο πρώτιστος και βασικός σκοπός του μαθήματος των καλλιτεχνικών είναι να προσανατολίσει τα παιδιά σωστά στο χώρο της τέχνης. Όταν καταλάβουν ποια είναι η αληθινή τέχνη και μάθουν τις βασικές αισθητικές της αξίες, που είναι το χρώμα, ο χώρος, η σύνθεση, θα μπορέσουν να δουν και ν’ αναγνωρίσουν ένα πραγματικό έργο τέχνης. Οδηγημένο το παιδί σε σωστές βάσεις θα καταλάβει τη βαθύτερη σημασία της τέχνης, γι’ αυτό θα την αγαπήσει και θα κάνει τέχνη.
Για να επιτύχω τα πιο πάνω, ο τρόπος διδασκαλίας μου έχει διαμορφωθεί ως εξής: Στην πρώτη τάξη του Γυμνασίου, αρχίζω με το χρώμα. Αναμείξεις και ιδιότητες των χρωμάτων. Μερικοί θα υποστηρίξουν ότι αυτά τα μαθήματα είναι ανιαρά και αφαιρούν από τα παιδιά την αυτενέργεια και την πρωτοβουλία. Μπορώ να διαβεβαιώσω ότι συμβαίνει το αντίθετο για τους εξής λόγους. Τα παιδιά όταν πρωταρχίζουν, δεν ξέρουν πως γίνεται μια ανάμειξη π.χ. ένα πράσινο χρώμα, επίσης νομίζουν ότι στη ζωγραφική υπάρχει ένα μόνο κόκκινο, ένα πράσινο, ένα μπλε. Με τα μαθήματα αυτά συνειδητοποιούν ότι αν θέλεις να ζωγραφίσεις δεν είναι αρκετό να πασαλείβεις στην τύχη χρώματα. Αντίθετα υπάρχουν ορισμένες ιδιότητες των χρωμάτων που πρέπει να μάθουν για να μπορέσουν να φτιάξουν αυτό που θέλουν. Θα ακολουθήσει προβολή με έργα ιμπρεσιονιστών ζωγράφων που μέσα από την ανάλυσή τους θα δουν όλες αυτές τις ιδιότητες και θα αντιληφθούν την τεράστια σημασία τους. Τώρα όταν ζωγραφίζουν ξέρουν πως θα ξεκινήσουν. Στο έργο τους θα υπάρχει μια χρωματική αρμονία ανάλογα με το θέμα που θα διαλέξουν. Η τοποθέτηση και η σύνθεση του θέματος στην επιφάνεια του χαρτιού γίνεται με πολλή προσοχή και διακριτικότητα, ανάλογα με τις δυσκολίες και τις ανάγκες που αντιμετωπίζουν, κατά την εκτέλεση του έργου τους. Οι απαντήσεις στις απορίες τους δίδονται από τα ζωγραφικά έργα ή από την παρατήρηση του φυσικού τους περιβάλλοντος. Στη συνέχεια των μαθημάτων ακολουθεί η πλαστική που βοηθάει τα παιδιά να έρθουν σ’ επαφή με τον όγκο πλάθοντας με τον πηλό απλά καθημερινά αντικείμενα. Οι κρίσεις και οι διορθώσεις των έργων τους από αυτά τα ίδια, τα βοηθάει να καταλάβουν τις αδυναμίες τους και να διορθώσουν τα λάθη τους.
Η δευτέρα τάξη προχωρεί περισσότερο στη σύνθεση, στο χώρο και το σχέδιο. Μαθαίνουν να παρατηρούν με προσοχή τον κόσμο που τους περιβάλλει και πρώτα-πρώτα τον άνθρωπο, που τόσο τους ενδιαφέρει. Ανακαλύπτουν την αρχιτεκτονική δομή του ανθρωπίνου σώματος, με τις αναλογίες της και τη διάταξη των αξόνων. Με τον τρόπο αυτό σιγά, σιγά προσπαθούν να σχεδιάσουν και να χρωματίσουν μια φιγούρα. Ακολουθεί προβολή διαφανειών από έργα ζωγραφικής με φιγούρες, αρχίζοντας από τα μελανόμορφα αγγεία μέχρι και τα τελευταία έργα τέχνης. Οι αναλύσεις και οι παρατηρήσεις που γίνονται πάνω σ’ αυτά, βοηθούν τα παιδιά ν’ αντιληφθούν πως αλλάζει το σχέδιο από εποχή σε εποχή και ότι δεν υπάρχει μόνον ένας τρόπος έκφρασης στην τέχνη, αλλά πολλοί. Το μάθημα ολοκληρώνεται με το πλάσιμο φιγούρας σε πηλό. Κατόπιν θα μας απασχολήσει ο χώρος, με τρεις ή με δύο διαστάσεις, ζωγραφικός και αρχιτεκτονικός. Με τη βοήθεια προβολής διαφανειών θα δούμε όλες αυτές τις διαφορές που υπάρχουν στα έργα τέχνης, ανάλογα με την εποχή που έχουν γίνει. Τα θέματα που θα ζωγραφίσουν, επιλέγονται από τα παιδιά σύμφωνα με τα μαθήματα που έχουν προηγηθεί. Το μάθημα της σύνθεσης γίνεται πάντα με τις διορθώσεις των έργων τους και βγαίνει από τις παρατηρήσεις και τις λύσεις που προτείνονται. Τώρα όμως είναι δυνατό να μιλήσουμε περισσότερο για σύνθεση και να γίνουν ασκήσεις ζωγραφικές ή πλαστικές από τα παιδιά.
Η τρίτη Γυμνασίου, ξεκινά με το σχέδιο νεκρής φύσης εκ του φυσικού, που την ολοκληρώνει με το χρώμα. Κατόπιν θα τους εξηγήσω τι είναι αφαίρεση, πότε πρωτοεμφανίζεται, ποιοι είναι οι λόγοι που παρουσιάζεται και τι είναι αφηρημένη ζωγραφική. Όλα αυτά για να γίνουν κατανοητά θα μας βοηθήσουν και πάλι τα έργα των μεγάλων δασκάλων της ζωγραφικής, που μέσα απ’ αυτά θα δούνε να ξετυλίγεται όλη η πιο πάνω πορεία που ξεκινά από την αφαίρεση για να καταλήξει στην αφηρημένη ζωγραφική, από το χώρο των τριών διαστάσεων στο χώρο των δύο διαστάσεων, θα προσπαθήσουμε στην πράξη να εφαρμόσουμε αυτά τα στάδια στο έργο που έχουμε ήδη κάνει. Η νεκρή φύση θα ξαναγίνει, αλλά απλοποιημένη, ίσως πιο εγκεφαλική, σε δύο διαστάσεις με τη χρωματική αρμονία που νομίζουμε ότι μας εκφράζει καλύτερα και θα καταλήξει στο τελευταίο της στάδιο που είναι η ελεύθερη σχεδίαση μ’ ένα χρώμα, προσπαθώντας να δώσουμε στη γραμμή μας τον παλμό του τόνου και του χρώματος.
Η νεκρή φύση θα ξαναγίνει, αλλά απλοποιημένη, ίσως πιο εγκεφαλική, σε δύο διαστάσεις με τη χρωματική αρμονία που νομίζουμε ότι μας εκφράζει καλύτερα και θα καταλήξει στο τελευταίο της στάδιο που είναι η ελεύθερη σχεδίαση μ’ ένα χρώμα, προσπαθώντας να δώσουμε στη γραμμή μας τον παλμό του τόνου και του χρώματος. 
Το τελευταίο στάδιο θα το χαράξουμε, για να γνωρίσουν τα παιδιά κι ένα άλλο τομέα των εικαστικών τεχνών, εκτός από τη ζωγραφική και τη γλυπτική. Στη συνέχεια θα περάσουμε στις εφαρμοσμένες τέχνες, με την κατασκευή σκηνικού, κουστουμιών, μάσκας, αφίσας. Με το σκηνικό τα παιδιά θα αντιληφθούν καλύτερα το χώρο, τη σχέση των αναλογιών και θα εφαρμόσουν ότι έχουν μάθει για τη ζωγραφική και τη γλυπτική. Κατόπιν όλων αυτών ο κύκλος των μαθημάτων των τριών τάξεων του Γυμνασίου έχει ολοκληρωθεί.
Ίσως οι απόψεις μου φανούν ότι είναι δύσκολες στην εφαρμογή τους, νομίζω όμως ότι με τον προγραμματισμό και την καλή οργάνωση, ξεπερνιούνται οι πρακτικές δυσκολίες. Το μόνο που χρειάζεται είναι να διαθέτεις τεράστια υπομονή, για να εξηγείς, να δείχνεις και να διορθώνεις, όσες φορές θέλουν και έχουν ανάγκη τα παιδιά. Παρ’ όλες τις δυσκολίες θα έχουμε επιτύχει κάτι θετικό που θα φανερωθεί αργά ή γρήγορα. Για ένα πάντως πρέπει να είμαστε σίγουροι, ότι έχουμε δείξει στα παιδιά το σωστό δρόμο για να πλησιάσουν την τέχνη, την προσπάθειά μας αυτή την αναγνωρίζουν, γιατί καταλαβαίνουν ότι το έργο μας είναι τελείως διαφορετικό από εκείνο που θέλει να τους επιβάλει η κατανάλωση. Μόνο γι’ αυτό πιστεύω ότι έχουμε πετύχει στο σκοπό μας.
Ο μόνος κατάλληλος να διδάξει υπεύθυνα και σωστά τα παιδιά είναι ο καλλιτέχνης που έχει σπουδάσει, μελετήσει, και κάνει τέχνη. Θα τα κατευθύνει στις αληθινές και γι’ αυτό αναντικατάστατες πνευματικές αξίες, προφυλάσσοντάς τα από την ημιμάθεια και τον ερασιτεχνισμό. Ο ρόλος του δασκάλου στην καλλιτεχνική διαπαιδαγώγηση των παιδιών έχει τεράστια σημασία και δεν είναι δυνατόν ο καθένας να φέρει εις πέρας το λειτούργημα αυτό. Γνωρίζουμε ότι οι μεγάλοι δάσκαλοι της τέχνης, όπως ο Τζιότττο, Τσιμαμπούε, Μαζάτσιο και πολλοί άλλοι, ως δάσκαλοι και ως καλλιτέχνες με το έργο τους δίδαξαν, ακόμη και μετά θάνατο, γενιές καλλιτεχνών. Ο άνθρωπος εφεύρε τις τέχνες γιατί είναι αναγκαίο μέσον έκφρασής του, πνευματικής ανάπτυξης και τελειοποίησής του. Μόνο οι τέχνες και τα γράμματα ευρύνουν τη σκέψη, πλουτίζουν και καλλιεργούν την ψυχή, οξύνουν τη διορατικότητα και αυξάνουν τις πνευματικές του ικανότητες, που τον βοήθησαν να κερδίσει όλα αυτά που έχει κατορθώσει μέχρι αυτήν τη στιγμή.
ΤΖΕΝΗ ΜΑΡΚΑΚΗ
Β΄ Αρσάκειο Γυμνάσιο Ψυχικού
|
|
