Σημειολογία, εικόνες και εκπαίδευση τέχνης - Ένωση Καθηγητών Καλλιτεχνικών Μαθημάτων

Ποια είναι η σχέση της σημειολογίας με την τέχνη; Πώς αυτή η σχέση μπορεί να γίνει χρήσιμο εργαλείο στη διδασκαλία της τέχνης μέσα στα σχολεία; Σ’ αυτά τα ερωτήματα προσπαθεί να απαντήσει με εισαγωγικό τρόπο το κείμενο που ακολουθεί.
Κατ’ αρχήν σημειολογία είναι η επιστήμη που εξετάζει τα συστήματα των σημάτων (σημείων): γλώσσες, κώδικες, σηματοδοτήσεις, συστήματα επικοινωνίας, όπως θεσμούς κανόνες συμπεριφορές κ.λπ. (F. de Saussure). Η γλώσσα εξετάζεται βέβαια από τη γλωσσολογία και έτσι η σημειολογία εξετάζει κυρίως τα μη γλωσσικά συστήματα σημείων. Ίδια επιστήμη είναι και η σημειωτική, που δίνει βάρος στη λογική λειτουργία των σημείων (Ch S. Peirce) και εφαρμόζεται περισσότερο από τους Αγγλοσάξονες.

Από τα συστήματα επικοινωνίας αυτά που ενδιαφέρουν εδώ, είναι τα αισθητικά συστήματα και κύρια η σημειολογική ανάλυση της αισθητικής της τέχνης σαν επικοινωνία.

Η παραδοσιακή αισθητική προσπάθησε να δώσει απάντηση για την ουσία της τέχνης, τους παράγοντες ή τους νόμους που καθόριζαν τις μεταβολές του ύψους μέσα στη χρονική της πορεία, βασισμένη στη θεωρητική σκέψη. «Ενώ στον αιώνα μας η τέχνη σαν φαινόμενο έγινε αντικείμενο επιστημονικών και εμπειρικών ερευνών μέσα από τους κλάδους της ψυχολογίας της αισθητικής αντίληψης, της κοινωνιολογίας της τέχνης, της σημειολογίας της τέχνης κ.λπ. Οι κλάδοι αυτοί συμπληρώνουν τις καθαρές φιλοσοφικές θεωρίες και προσφέρουν νέα στοιχεία, πέρα από την παραδοσιακή αισθητική της έρευνας για το ωραίο» (Π. Χριστοδουλίδης).

Σχηματικά μπορούμε να περιγράψουμε τη λειτουργία της επικοινωνίας μέσα στην κοινωνία με το πιο κάτω σχέδιο του R. Jakobson:

Κώδικας Πομπός μέσον μήνυμα μέσον Δέκτης αναφερόμενη ιδέα.

Χρειάζεται να υπάρχει κάποιος που θέλει να μεταδώσει ένα μήνυμα (ο πομπός, αυτός που μεταδίδει) σ’ έναν δεύτερο (το δέκτη, αυτός που λαμβάνει) και χρησιμοποιεί ένα μέσον π.χ. φωνή, γραφή, εικόνα κ.λπ. Το μήνυμα βασίζεται σ’ έναν κώδικα -δηλαδή σ’ ένα σύστημα συμβόλων και κανόνων που επιτρέπουν την παρουσίαση μιας πληροφορίας – ο οποίος είναι κοινά αποδεκτός και από τους δύο . Το μήνυμα που μεταφέρεται μ’ αυτόν τον τρόπο αναφέρεται σε μια ιδέα του πομπού (αναφερόμενο, προκείμενο).

Η σχέση μεταξύ του μηνύματος και της αναφερόμενης ιδέας πρέπει να είναι όσο γίνεται πιο αντικειμενική, για να αποφεύγεται κάθε σύγχυση.

Η σχέση μεταξύ του μηνύματος και του πομπού περικλείει συνήθως ένα συναισθηματικό φορτισμό, είναι σχέση συγκινησιακή. Η σχέση μεταξύ του μηνύματος και του δέκτη βρίσκεται στο γεγονός της αντίδρασης του τελευταίου π.χ. στη διαφήμιση προκαλείται η προσοχή του θεατή, για να αγοράσει το διαφημιζόμενο προϊόν. Ενδιαφέρον είναι ότι το μήνυμα περικλείει μέσα του, αυτό καθαυτό μια δική του σχέση. Το έργο τέχνης π.χ. είναι μήνυμα, αλλά είναι και αντικείμενο, που έχει μια δική του αυτόνομη σημασία μέσα από το στυλ ή το συμβολισμό του κ.λπ.

Ο Κώδικας χρειάζεται μια ύλη για να στηριχτεί και είναι στενά συνδεδεμένος μαζί της. Αυτή η ύλη είναι το μέσον, το Medium, όπως το καθιέρωσε διεθνώς η αγγλοσαξονική σημειολογία. Τα Mass-Media είναι τα μέσα μαζικής επικοινωνίας π.χ. εφημερίδα, περιοδικά, αφίσα, γλυπτική, ραδιοτηλεόραση κ.λπ. Τα μέσα φιλοσοφικής θεωρούνται προεκτάσεις των αισθήσεών μας π.χ. τα ηλεκτρονικά κυκλώματα προεκτάσεις των νευρικών μας κυκλωμάτων, η τηλεόραση προέκταση του ματιού μας.

Προηγούμενο - Επόμενο>>

[ Πίσω ]