|
Σελίδα 3 από 4
Μπορούμε να την ταξινομήσουμε επίσης σε σχέση με την πολυπλοκότητα ή την απλότητά της, ανάλογα με τον αριθμό των στοιχείων που περικλείει. Η σχέση αυτή βέβαια δεν είναι ευθέως ανάλογη μια που λίγα στοιχεία μπορούν να κρύβουν μεγάλη πολυπλοκότητα και το αντίθετο με σχετικό παράγοντα τη δυσκολία αποκωδικοποίησής της ή όχι.
Άλλη ταξινόμηση, είναι σε σχέση με το μέγεθος της εικόνας, το ποσοστό δηλαδή που καλύπτει στο οπτικό μας πεδίο. Επίσης με την ποιότητά της, που μεταφράζεται σαν ένα κανονικό δίκτυο σημείων που ερεθίζουν ή όχι την αντίληψη του θεατή. Τη γονιμότητά της, δηλαδή το αν είναι δυνατές ή αδύνατες σε σχέση με τη μορφή (Cestalt) που παρουσιάζει:
Την αισθητική της διάσταση αν προκαλεί την ευχαρίστηση τόσο η εικόνα όσο και το μήνυμα.
Το σχήμα της, τα σύμβολά της, την ιστορική της όψη κ.λπ.
Παρ’ όλα αυτά δεν υπάρχει ακόμα ένα «λεξικό» μετάφρασης και σημαντικής ανάλυσης των εικόνων. Υπάρχουν βέβαια μέθοδοι, όπως π.χ. για να διαπιστώσουμε τις σχέσεις στο εσωτερικό μιας εικόνας προσδιορίζουμε την παράθεση, την αντίθεση, το σχολείο, την ποικιλία, την αξιοποίηση, την επανάληψη, την ανάπτυξη, την έκπληξη, το μετασχηματισμό κ.λπ.
Όλα αυτά βέβαια μεταφέρονται στις αίθουσες της Μέσης Εκπαίδευσης με τον απλούστερο τρόπο, πλαισιωμένα κυρίως από οπτικό υλικό με κυρίαρχη τη φιλοσοφία της ανάλυσης του περιεχομένου. Στόχος μας να μην παρασύρεται ο θεατής από την εντύπωση ή από το σημαινόμενο για να γίνει η εικόνα ένα σύστημα επικοινωνίας που δεν θα κυριαρχεί το μαγικό ή ο μυστικισμός.
Σ’ αυτό μας βοηθά η ανάλυση της αντίληψης σε δύο τρόπους εμπειρίας και δύο ανάλογους σημειολογικούς κώδικες (Piere Cuiraud) έχουμε την αντικειμενική και την υποκειμενική εμπειρία.
ορθολογιστική – συναισθηματική
αφηρημένη – συγκεκριμένη
συμβατική – φυσική
αυθαίρετη – αιτιολογημένη
Είναι δηλαδή η κλασική διαφοροποίηση της γνώσης και της αίσθησης της επιστήμης και της τέχνης. Χαρακτηριστική βέβαια διαφοροποίηση της σημερινής κουλτούρας μια που σε πολλές αρχαίες φιλοσοφίες αυτά ήταν αλληλένδετα μέσα στο όλο. Είναι όμως αναγκαστικό, μια που ο συναισθηματικός κόσμος και η ψυχική εμπειρία δεν εκφράζονται με λογικά σημεία και έτσι οι τέχνες έρχονται να αναλάβουν αυτό το ρόλο. Ειδικότερα, οι επιστήμες χρησιμοποιούν όλο και πιο πολύ κωδικοποιημένα συστήματα, ενώ οι τέχνες οδηγούνται σε συστήματα πιο αποκωδικοποιημένα και αποκοινωνικοποιημένα. Σε κώδικες δηλαδή μη κοινά αποδεκτούς και τελικά δυσανάγνωστους από τους πολλούς. Η σύγχρονη τέχνη διαβάζεται από λίγους γνώστες και ενώ γενικώς οι κώδικες διαβάζονται λογικά, για την ανάγνωση των κωδίκων της τέχνης χρειάζεται αύξηση της ευαισθησίας και εκλέπτυνση του συναισθήματος μέσα από μια συγκεκριμένη εκπαιδευτική διαδικασία. Η γνώση λοιπόν των αισθητικών κωδίκων είναι απαραίτητη. Ο Pierre Guiraud εντάσσει τις τέχνες στους τρόπους αναπαράστασης της πραγματικότητας, δίνει στην αισθητική την έννοια του «αντιληπτός από τις αισθήσεις» και δεν τη χρησιμοποιεί μόνο στις καθαρές τέχνες, γιατί όπως λέει «τα αισθητικά σημαίνοντα είναι αισθητά αντικείμενα». (Να ανοίξουμε μια επεξηγηματική παρένθεση: σημαίνων στη γλωσσολογία είναι π.χ. μια λέξη και σημαινόμενο είναι μια ιδέα ή η εικόνα που μας φέρνει στο νου αυτή η λέξη).
Κάθε ζωγραφική ακόμα και η αφηρημένη είναι κάτι συγκεκριμένο και η ανεικονική ζωγραφική αποτελεί ένα σχήμα και μια εικόνα μιας ανεικονικής πραγματικότητας και το αισθητικό της μήνυμα έχει αξία αυτό καθαυτό. Δεν οδηγεί την αίσθηση, δεν αποτελεί μόνο ένα όργανο επικοινωνίας, αλλά γίνεται το αντικείμενό της. Είναι η σχέση του μηνύματος με τον εαυτό του.
Η τέχνη είναι υποκειμενική και συγκινεί το θεατή προκαλώντας του μιαν επίδραση στον ψυχισμό του μια όμοια συγκίνηση μ’ αυτήν που νιώθουμε μπροστά στη φύση. Μ’ αυτήν την άποψη τα αισθητικά σημεία αποτελούν εικόνες της πραγματικότητας. «Με την επιστήμη σημαίνουμε τον κόσμο, κλείνοντας τον στη δικιά μας λογική, ενώ με τη τέχνη σημαινόμαστε εμείς και αποκρυπτογραφούμε την ψυχή μας» (P. Guiraud).
Τα αισθητικά λοιπόν σημεία, επειδή έχουν εικονικό χαρακτήρα, είναι πολύ λιγότερο συμβατικά, δηλαδή λιγότερο κωδικοποιημένα και κοινωνικοποιημένα. Ακόμα όμως και μέσα σ’ αυτήν τη μικρή συμβατικότητά τους δεν υποχρεώνουν τον καλλιτέχνη να τα χρησιμοποιεί, όπως χρησιμοποιεί τα λογικά σημεία. Με την πρώτη ματιά εδώ θα διαπιστώσουμε μιαν αντίφαση. Η σημειολογία εξετάζει κώδικες και η τέχνη που δεν τους χρησιμοποιεί φαίνεται ίσως έξω από τη σημειολογική ανάλυση. Αλλά τελικά κάθε τέχνη χρησιμοποιεί λιγότερο ή περισσότερο συμβατικά σημεία. Είπαμε πως η γνώση τείνει στην κωδικοποίηση, στο ομαδικό, ενώ η αισθητική εμπειρία τείνει στην εξατομίκευση. Στις τέχνες ο καθένας βρίσκει τον προσωπικό του κώδικα. Στην ανεικονική τέχνη η εμπειρία παρουσιάζεται σαν αποκωδικοποιημένη, ενώ στην τέχνη της αγιογραφίας π.χ., η τέχνη είναι κωδικοποιημένη, διαβάζεται εύκολα και αντικαθρεφτίζει μια συγκεκριμένη αντίληψη της ζωής. Διακρίνουμε δύο τάσεις, τη ρητορική, με περισσότερα συμβατικά σημεία και την ποιητική, που δημιουργεί νέες μεθόδους και νέα αξιώματα. Η σημειολογική προσέγγιση σε μια αφίσα είναι σίγουρα ένας ολοκληρωμένος τρόπος ανάλυσής της, αλλά για την «καθαρή τέχνη» υπάρχουν από ορισμένους αντιρρήσεις. Σε εισήγηση στις Καλλιτεχνικές Μέρες του '86 στο Sevres-Paris αναρωτήθηκαν κατά πόσο μπορεί να υπάρξει μια επιστήμη της ζωγραφικής τέχνης. Διότι η σημειολογία θέλει να βάλει τη ζωγραφική μέσα σε μια επιστημονική αντικειμενικότητα σαν «σύστημα σημείων» ή «γλώσσα» και να γίνει αντικειμενική η αίσθηση της ζωγραφικής. Αλλά έτσι μειώνεται ο εκφραστικός χαρακτήρας της προς χάριν του κοινωνικού θεσμού της «γλώσσας», η οποία για να λειτουργεί προϋποθέτει κοινωνικοποιημένο κώδικα και γνώση αποκωδικοποίησης από το δέκτη. Όμως η ζωγραφική δεν ακολουθεί την ακρίβεια μιας πραγματικότητας, ούτε το αντικείμενό της είναι μόνο η επικοινωνία, και παρόλο ότι χρησιμοποιεί έναν αριθμό κωδίκων τελικά δεν τους «υφίσταται». Η αίσθηση της τέχνης είναι έξω από τους κώδικες που εξερευνά και η επιστήμη που θα οροθετούνταν να περιγράψει τα συστήματα όπως η σημειολογία θα έχανε την αλήθεια της.
|
