Από τη φιλόλογο Ζαφειρούλα Καγκαλίδου έγινε μια αξιόλογη μελέτη σχετικά
με τη θέση της διδασκαλίας των Καλλιτεχνικών στις διάφορες βαθμίδες της
εκπαίδευσης σε μια σειρά άλλες χώρες, καθώς επίσης και στην Ελλάδα.
Η τέχνη στην εννιάχρονη υποχρεωτική εκπαίδευση
Από τη φιλόλογο Ζαφειρούλα Καγκαλίδου έγινε μια αξιόλογη μελέτη σχετικά
με τη θέση της διδασκαλίας των Καλλιτεχνικών στις διάφορες βαθμίδες της
εκπαίδευσης σε μια σειρά άλλες χώρες, καθώς επίσης και στην Ελλάδα.
Από την εργασία αυτή δημοσιεύουμε εκτεταμένα αποσπάσματα και συγκεκριμένα εκείνα που αφορούν την εκπαίδευση τέχνης στην Κύπρο-Γαλλία-Γερμανία.
Κάθε εκπαιδευτικός τέχνης μπορεί, με τα στοιχεία που παρέχονται, να κάνει χρήσιμες συγκρίσεις και συσχετίσεις με τη γνωστή στη χώρα μας κατάσταση και να βγάλει ενδιαφέροντα συμπεράσματα.
Αν λοιπόν, η Τέχνη είναι αυτή που καλλιεργεί την ευαισθησία (χάρη στη σύζευξη του λογικού και της φαντασίας) και συμβάλλει στην ολόπλευρη ανάπτυξη, είναι φανερό ότι πρέπει να πάρει τη σωστή της θέση στο σχολείο. Θα δούμε λοιπόν, πως αντιμετωπίζεται η Τέχνη στην εννιάχρονη υποχρεωτική εκπαίδευση στην Κύπρο, Γαλλία, Γερμανία.
Κύπρος
Το μάθημα ονομάζεται Τέχνη. Διδάσκεται σ’ όλες τις τάξεις του Δημοτικού 2 ώρες την εβδομάδα. Σύμφωνα με το Α.Π. του 1981 στο Δημοτικό σχολείο επιδιώκεται η ολόπλευρη ανάπτυξη του παιδιού, η καλλιέργεια ικανότητας για αισθητική συγκίνηση, οπτική ευαισθησία, η καλλιέργεια καλαισθησίας για τη διαμόρφωση του περιβάλλοντός του, η εξασφάλιση ψυχικής υγείας και η ανάπτυξη της δημιουργικότητας. Τέλος, επιδιώκεται να κατανοήσει την καλλιτεχνική του κληρονομιά, αλλά και την καλλιτεχνική δημιουργία άλλων λαών.
Η ύλη του μαθήματος περιλαμβάνει: την παιδική δημιουργία -την απόκτηση βασικών δεξιοτήτων - τη γνώση και κατανόηση των στοιχείων και των αρχών της καλλιτεχνικής δημιουργίας - την κατανόηση της τέχνης. Οι δραστηριότητες στο μάθημα της τέχνης χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες.
α) Αυτές που συμβάλλουν στον εμπλουτισμό των εμπειριών, της ευαισθησίας και της παρατηρητικότητας όπως:
1. Επισκέψεις στην ύπαιθρο, χωριά, εργοστάσια, λιμάνι, αγορά, θέατρο.
2. Συλλογές αντικειμένων με κοινό χαρακτηριστικό ή κριτήριο (χρώμα, σχήμα).
3. Παιχνίδια.
β) Αυτές που δίνουν την ευκαιρία για προσωπική δημιουργία και έκφραση (ζωγραφική, πλαστική, τύπωμα, κολλάζ, ταπισερί κ.λπ.).
γ) Αυτές που σχετίζονται με την κατανόηση και ερμηνεία της τέχνης όπως:
1. Δημιουργία συλλογών με ανάτυπα έργων τέχνης.
2. Επισκέψεις σε μουσεία, εκθέσεις, ατελιέ καλλιτεχνών.
3. Έρευνες και μελέτες για καλλιτέχνες ορισμένων περιόδων της ευρωπαϊκής τέχνης, αλλά και για Κύπριους ζωγράφους.
4. Οργάνωση σχολικών μουσείων.
5. Παρακολούθηση και τήρηση στοιχείων για την καλλιτεχνική κίνηση του τόπου.
Στη μεθοδολογία του μαθήματος, στο Α. Π. παρατίθενται τα στάδια ανάπτυξης του παιδιού στην τέχνη, ώστε να γνωρίζει ο δάσκαλος αυτή την πορεία και να μη ζητά ή περιμένει από το παιδί πράγματα που είναι πέρα από τις δυνατότητές του.
Στο Γυμνάσιο το μάθημα διδάσκεται 2 ώρες εβδομαδιαίως στις Α’ και Β’ τάξεις και 1 ώρα στη Γ'. Με το μάθημα της τέχνης επιδιώκεται η καλλιέργεια των διανοητικών, συναισθηματικών ιδιοτήτων και των αισθητικών, δημιουργικών και τεχνικών ικανοτήτων του μαθητή με ασκήσεις και δημιουργικές εργασίες που αναφέρονται σε οπτικό χώρο και σε δεξιότητες.
Τα θέματα αντλούνται από τον εσωτερικό κόσμο και το εξωτερικό περιβάλλον του μαθητή. Οι πρακτικές δραστηριότητες συμπληρώνονται με την άμεση κατά το δυνατό γνωριμία με έργα τέχνης της εποχής του, αλλά και άλλων εποχών. Το Α.Π. του Γυμνασίου είναι περιορισμένο σε έκταση. Οι υποδείξεις είναι πολύ γενικές.
Γαλλία
Στους δύο πρώτους κύκλους (προπαρασκευαστικό και στοιχειώδη) της γαλλικής υποχρεωτικής εκπαίδευσης οι αισθητικές δραστηριότητες αποτελούν μέρος των δραστηριοτήτων «αφύπνισης» (activites d’ eveil). Οι αισθητικές δραστηριότητες αναπτύσσουν τις δημιουργικές δυνάμεις του παιδιού, την εκφραστικότητά του, καλλιεργούν τις αντιληπτικές του ικανότητες, εμπλουτίζεται η ευαισθησία του. Βοηθούν στην κοινωνικοποίησή του (επειδή ορισμένες έχουν συλλογικό χαρακτήρα). Πλαστική δημιουργία (σχήματα και χρώματα μέσα στο χώρο σε 2 ή 3 διαστάσεις).
α) Δραστηριότητες παραγωγής (ατομικά ή συλλογικά). Να ψάξει ν’ ανακαλύψει, να δοκιμάσει υλικά, εργαλεία και τεχνικές στη Ζωγραφική, Χαρακτική, Πλαστική. Αναζήτηση της αρμονίας, ισορροπίας, των αντιθέσεων στους όγκους, επιφάνειες, οχήματα.
β) Παρατήρηση του αποτελέσματος (του έργου που έχει παραχθεί) από το παιδί, αλλά και όλη την τάξη και το δάσκαλο, ώστε να υπάρχουν αντιπαραθέσεις και συγκρίσεις που ενισχύουν την αναζήτηση και τη συνειδητή αντιμετώπιση.
γ) Εισαγωγή στην ανάγνωση της εικόνας (και τα οπτικοακουστικά μέσα).
1. Ευχαρίστηση από τη δημιουργία (φωτογραφία, σενάριο, φωτογράμματα).
2. Χαρά με το να κατανοούν το νόημα των εικόνων (μοντάζ σχεδίων, φωτογραφιών) Bandes Dessines.
Στο Μέσο κύκλο χωρίζονται οι δραστηριότητες σε τομείς. Στον τομέα Πλαστικές Τέχνες (Arts Plastiques) ο μαθητής πρέπει ν’ αποκτήσει συγκεκριμένες δεξιότητες και γνώσεις που ομαδοποιούνται ως εξής:
1. Παραγωγή (γνώση χρώματος, φόρμας, υλικού, όγκου).
2. Αντίληψη (Reception). Γνώση και εκτίμηση των παραπάνω. Ερμηνεία των εικόνων (σχέση χρώματος-σχήματος, υλικών, κίνησης, οπτικές γωνίες).
Οι δραστηριότητες αντίληψης δεν μπορούν να χωριστούν από τις δραστηριότητες παραγωγής.
Επιδιώκεται η ενεργοποίηση του ατόμου μέσω της Τέχνης για επέμβαση (αλλαγή) στο περιβάλλον (σχολικός κήπος, βιβλιοθήκη, διακόσμηση τοίχων κ.λπ.).
Στον Κύκλο Παρατήρησης (cycle d’ Observation) η καλλιτεχνική αγωγή γίνεται ανεξάρτητο μάθημα. Σκοπός της η σφαιρική διαμόρφωση του ατόμου με την ενεργοποίηση δημιουργικών ικανοτήτων που θα κινδύνευαν να μείνουν αχρησιμοποίητες και η δημιουργία κοινής κουλτούρας για επικοινωνία των μελών μιας κοινωνίας.
Ειδικοί σκοποί της Καλλιτεχνικής αγωγής είναι: α) Η άσκηση της ευαισθησίας. Πρέπει το παιδί να μάθει να βλέπει, ν’ ακούει, να αισθάνεται, ν’ αντιδρά. Να μάθει ν’ αποφεύγει την ασχήμια που μπορεί να του προσφέρει το περιβάλλον του. Να συνειδητοποιήσει τη σχέση ομορφιάς και λειτουργικότητας (σπουδαίο για τους ανθρώπους του μέλλοντος).
6) Γνωριμία με τα έργα Τέχνης: Θεωρείται το ουσιώδες μέρος της καλλιτεχνικής αγωγής. Στόχος η απελευθέρωση της ευαισθησίας, η καλλιέργεια μέσα απ’ τη γνώση της ιστορίας της Ανθρωπότητας. Να μάθει ν’ αναγνωρίζει την προσωπικότητα του καλλιτέχνη μέσα απ’ το έργο τέχνης. Να μυηθεί στις τεχνικές για να εκτιμήσει το ταλέντο του καλλιτέχνη.
γ) Προσωπική δημιουργία. Να μάθει να εκφράζεται ο μαθητής με τρόπους- μέσα που ο ίδιος έχει εξερευνήσει. Τονίζεται ότι η καλλιτεχνική δημιουργία δε «χωράει» στα σχολικά ωράρια. Οι ευκαιρίες που προσφέρονται στη βασική εκπαίδευση πρέπει ν’ αποτελέσουν ερέθισμα, κίνητρο για συμπληρωματική σχολική δραστηριότητα ή δραστηριότητες επιλογής (peci-scolaire).
Αισθητική αγωγή παρέχεται και από άλλα μαθήματα γαλλικά, χειροτεχνία + τεχνική, Φυσική αγωγή, Ιστορία. Ο ρόλος της καλλιτεχνικής αγωγής είναι να κάνει τις απαραίτητες συνθέσεις για να δημιουργήσει ένα «πνεύμα» (esprit). Στηρίζεται κυρίως στη μουσική και στις πλαστικές τέχνες.
Δραστηριότητες
1. Διήγηση (narration). Θέματα από την οικογενειακή, σχολική ζωή και το περιβάλλον τους. Εισαγωγή στην ιδέα της διάρκειας και τη γνώση του χώρου και του χρόνου.
2. Εργασία σε 3 διαστάσεις. Συνειδητοποίηση της χρήσης του χώρου, πρώτο βήμα για τη μύηση στην αρχιτεκτονική. Η σχέση όγκου - χώρου, αφετηρία μιας σειράς ασκήσεων, προκαλώντας και την επέμβαση του σώματος (Μιμική, θέατρο σκιών, σωματική έκφραση).
3. Μέσα έκφρασης. Να ξεφύγει απ’ το φύλλο χαρτιού και το μολύβι, για να πολλαπλασιάσει τα μέσα έκφρασης. Να δοκιμάσει κάθε είδους συνδυασμούς.
Συμπληρωματικά στον κύκλο αυτό διδάσκονται στοιχεία αρχιτεκτονικής και πολεοδομίας. Ο μαθητής έχει ήδη σχετικές γνώσεις απ’ το μάθημα της Ιστορίας - Γεωγραφίας. Ο καθηγητής της καλλιτεχνικής αγωγής θα τον μυήσει στα αρχιτεκτονικά στυλ, τη σημασία τους μέσα στο χώρο και το χρόνο. Θα παροτρύνει την κριτική σκέψη με επισκέψεις επί τόπου, φωτογραφίες, σχέδια.
Γερμανία
Το μάθημα στη Γερμανία ονομάζεται Καλλιτεχνική αγωγή (Kunsterziehung). Στο βασικό σχολείο (Crundschule) σκοπός του μαθήματος είναι η ανάπτυξη δημιουργικής συμπεριφοράς και η καλλιέργεια της ευαισθησίας (Seusibilitat). Η εικαστική αγωγή απλώνεται σε περιοχές όπως Γραφιστική (Craphik), Ζωγραφική, Πλαστική, Χώρος, Οπτικά μέσα και σ’ οτιδήποτε παρουσιάζει αισθητικό ενδιαφέρον στη φύση και τον πολιτισμό. Η εικαστική διαδικασία περιλαμβάνει τη λύση εικαστικών προβλημάτων.
Τρεις μορφές δραστηριοτήτων:
1. Κάνω (machen). Πειραματισμός, μορφοποίηση, παραγωγή.
2. Βλέπω (sehen). Κριτική αντίληψη, παρατήρηση.
3. Λέω (sagen). Προφορική διατύπωση, γνώση όρων, ερμηνεία και αυθόρμητη δραστηριότητα (σχολικό θέατρο).
Το εικαστικό αποτέλεσμα συζητιέται ατομικά ή ομαδικά (κριτική ανάλυση). Η αξιολόγηση του μαθητή δεν έχει σχέση μ’ αυτήν την ανάλυση. Μεγάλη σημασία δίνεται στην παρατήρηση καλλιτεχνικών έργων με στόχο να καθοδηγηθεί ο μαθητής κατά την απασχόλησή του με την τέχνη.
Η ύλη κατά περιοχή οργανώνεται ως εξής:
1. Τίθεται το βασικό πρόβλημα.
2. Γίνεται προσπάθεια να λυθεί μέσα από:
α) Εικαστική μορφοποιητική διαδικασία,
β) Παιχνίδι.
γ) Ανάλυση - Παρατήρηση του έργου.
3. Υποδεικνύονται κάποια θέματα. Γυμνάσιο (Gymnasium).
Το μάθημα παρέχει δύο περιοχές απασχόλησης: Μορφοποίηση (Cestaften) και Παρατήρηση (Betrachten).
1. Μορφοποίηση: Περιλαμβάνει τις πρακτικές δραστηριότητες σε τομείς όπως: Σχέδιο, Ζωγραφική, Γραφή, Τύπωμα, Κολλάζ, Πλαστική και Κατασκευές, Φωτογραφία - Film, Θέατρο κ.λπ.
2. Παρατήρηση: Περιλαμβάνει όλες τις δραστηριότητες αντίληψης (Vorstellung) και νοητικής επεξεργασίας, που ο μαθητής διατυπώνει προφορικά, όταν... έρχεται αντιμέτωπος με αντικείμενα και προβλήματα του μαθήματος.
Οι προσπάθειες στρέφονται ταυτόχρονα και με την ίδια σημασία στην παροχή αισθητικών εμπειριών όσο και στη γλωσσική τους διατύπωση. Ο μαθητής μέσα από τη μορφοποίηση και την παρατήρηση πρέπει να συγκεντρώσει και να επεξεργαστεί εμπειρίες στις εξής διδακτικές περιοχές:
1. Καθαυτό μορφοπλαστική δημιουργία
2. Εικαστικές τέχνες (Ιστορία Τέχνης)
3. Δομημένο περιβάλλον
4. Οπτικά μέσα
5. Αναπαραστατική παραγωγή (Θέατρο)
Στο Αναλυτικό Πρόγραμμα, για κάθε περιοχή, δίνονται τα θέματα τα οποία δείχνουν που θα δοθεί βαρύτητα κάθε χρονιά. Δίνεται η δυνατότητα σύνδεσης των θεμάτων, όχι όμως για εξοικονόμηση χρόνου. Για κάθε τάξη υπάρχει ένα πλάνο δραστηριοτήτων, με τις δυνατότητες συνδυασμού τους π.χ. στην 7η τάξη ο μαθητής στην προσωπική του καλλιτεχνική δημιουργία θ’ αντλήσει μορφές από τον ορατό κόσμο, αλλά και από τη φαντασία. Στις εικαστικές τέχνες θα γνωρίσει πολιτισμούς του παρελθόντος, καθώς και την περιπετειώδη ανακάλυψή τους από τους πρωτοπόρους της Αρχαιολογίας.
Θ’ ασχοληθεί με το μοντελισμό με μακέτες κ.λπ., δηλαδή με κατασκευαστικά προβλήματα.
Στα οπτικά μέσα θα γνωρίσει την τυπογραφία και τις χρήσεις της και θ’ ασχοληθεί μ’ αυτήν πρακτικά.
Θα γνωρίσει την τεχνική του φιλμ και της φωτογραφίας, θ’ ασχοληθεί μ’ αυτά προσωπικά για να παράγει ιστορίες με εικόνες. Τέλος, θα πειραματιστεί στο θέατρο, στο οποίο θα συμβάλουν όλες οι πρακτικές δραστηριότητες (Ζωγραφική, τύπωμα, πλαστική, φωτογραφία). Στις υπόλοιπες τάξεις του Γυμνασίου παραμένουν οι ίδιες διδακτικές περιοχές, αλλάζει το περιεχόμενο των πρακτικών δραστηριοτήτων... Ο μαθητής θ’ ασχοληθεί με τον εσωτερικό χώρο (εσωτερική αρχιτεκτονική), τη διαφήμιση, θα εφαρμόσει τις τυπογραφικές τεχνικές στην εφημερίδα της τάξης, θα συνεχίσει τους σκηνικούς πειραματισμούς.
Στις εικαστικές τέχνες θα γνωρίσει τάσεις και ρεύματα καλλιτεχνικά από τη Ρωμανική τέχνη μέχρι το Μπαρόκ και το Ροκοκό. Παράλληλα, μέσα από συμπληρωματικά βιογραφικά στοιχεία θα γνωρίσει τη θέση των καλλιτεχνών στην κοινωνία της εποχής τους. Βοήθεια σ’ αυτήν την περιοχή προσφέρουν στους εκπαιδευτικούς τα παιδαγωγικά κέντρα των Μουσείων με κατάλληλες εκδόσεις. Από αυτή τη γενική θεώρηση των Αναλυτικών Προγραμμάτων τριών χωρών, διαπιστώνεται ότι ένα σύγχρονο πρόγραμμα για την Τέχνη περιλαμβάνει τρεις (3) περιοχές δουλειάς.
1. Απασχόληση του παιδιού με κατασκευή εικαστικών μορφών, αυτό δηλαδή που μπορούμε να ονομάσουμε παραγωγική περιοχή της τέχνης.
2. Το ότι το παιδί κατασκευάζει εικαστικές μορφές δεν σημαίνει πως ξέρει και να τις «διαβάζει». Το μάθημα της Τέχνης βοηθάει το παιδί να μάθει πως να βλέπει τη μορφή (κριτική ανάλυση). Τα παιδιά πρέπει να δουν, να συγκρίνουν, ν’ αντιπαραθέσουν αυτό που βλέπουν. Κριτική περιοχή της τέχνης.
3. Η τρίτη περιοχή είναι αυτή που σχετίζεται με την κατανόηση της εξέλιξης της τέχνης, η ιστορική - πολιτιστική περιοχή.
Είναι σημαντικό να κατανοούν και να αποτιμούν οι μαθητές τις επιδράσεις και μεταβολές στην τέχνη, που οφείλονται στην επιρροή της κοινωνίας της εποχής, καθώς και το ρόλο που παίζουν οι καλλιτέχνες σε μια κοινωνία, συμβάλλοντας στην ανάπτυξη των μορφών, των ιδεών και των αξιών.1
Σ’ αυτήν τη βάση στηρίζονται τα Α.Π. των χωρών που είδαμε.
1. Ε. Eisner, Προγραμματισμός της ύλης και τι σημαίνει για τη βελτίωση της διδασκαλίας της Τέχνης, Εικαστική Παιδεία, τεύχος 2, 1985 σ. 10.
ΖΑΦΕΙΡΟΥΛΑ ΚΑΓΚΑΛΙΔΟΥ
Φιλόλογος - εκπαιδευτικός
|
