O κύκλος ζωής των εικαστικών τεχνών στα πλαίσια του Βρετανικού Εκπαιδευτικού Συστήματος.
Θα παρουσιάσω τις σπουδές στη Μεγάλη Βρετανία και θα τις συσχετίσω με τον κύκλο ζωής ενός προϊόντος όπως τον έχει αναλύσει ο Walter Benjamin, δηλαδή το πώς ένα προϊόν μετατρέπεται από μια κατ’ ευχήν εικόνα σε φετίχ, μετά σε απολίθωμα, και τέλος σε ερείπιο, κλείνοντας μια πορεία που επιστρέφει στην πρώτη του κατάσταση, δηλαδή στην κατ’ ευχήν εικόνα.
Ο Μαρξ, έχοντας ασχοληθεί ιδιαιτέρως με το φετιχισμό του προϊόντος, υποστήριζε πως η κατάσταση ανακύκλωσης μπορεί να συσχετιστεί με τη μυθολογική κόλαση, στην οποία η συνεχής επανάληψη αποτελεί μία από τις βασικές τιμωρίες. Ας δούμε λοιπόν αν οι σπουδές στη Γηραιά Αλβιώνα μπορούν να αποτελέσουν μια εν δυνάμει μυθολογική κόλαση:
Αρχικά, οι Σχολές Καλών Τεχνών προσφέρουν μια πληθώρα επιλογών ούτως ώστε όταν το ένα είδος που προωθείται από μια σχολή ξεπεραστεί ή κριθεί ντεμοντέ να υπάρχει πάντα το σωσίβιο των υπολοίπων. Παραδείγματος χάρη, το Royal College of Art μέχρι και την αρχή της δεκαετίας του ’90 προσέφερε αποκλειστικά και μόνο μαθήματα Καλών Τεχνών και Γλυπτικής. Αργότερα, εμφανίστηκε στο προσκήνιο το Goldsmiths College το οποίο έκανε πιο εξειδικευμένη τη μελέτη της Τέχνης, προσφέροντας μαθήματα στις Καλές Τέχνες και την Ιστορία της Τέχνης, στις Καλές Τέχνες, στις Καλές Τέχνες και το Ύφασμα, στα Νέα μέσα και την Τεχνολογία, συνεχώς αυξάνοντας τα τμήματα και συνεπώς τις εικαστικές κατευθύνσεις.
Κατά τη δεκαετία του ’70, το Royal College of Art, το οποίο ανέφερα προηγουμένως, θεωρούταν το κορυφαίο Πανεπιστήμιο για σπουδές Καλών Τεχνών, μέχρι και τα τέλη της δεκαετίας του ’80, οπότε και ο διάσημος πλέον Damien Hirst οργάνωσε μια έκθεση με συμφοιτητές του στο Πανεπιστήμιο Goldsmiths ξεκινώντας ουσιαστικά το κίνημα των «Υ.Β.Α.S» όπως είναι ευρέως γνωστό, δηλαδή των «νέων Βρετανών καλλιτεχνών». Χαρακτηριστικό της εικαστικής τους πρακτικής ήταν η εννοιολογική προσέγγιση που λειτούργησε ως αντίδραση στο κατεστημένο της έως τότε μορφολογικοκεντρικής αντίληψης . Το αποτέλεσμα ήταν ένα είδος φετιχισμού για το Goldsmiths College ως το «νέο πανεπιστήμιο για τις τέχνες» και άπειρες αιτήσεις εγγραφής, από τις οποίες μπορεί να δέχεται μόνο το 7%. Υπάρχουν υποψήφιοι που προσπαθούν επί σειρά ετών να γίνουν δεκτοί στο Πανεπιστήμιο γιατί έχουν την εγγύηση έκθεσης από το πρώτο έτος σπουδών, συλλέκτες που επισκέπτονται συχνά τα εργαστήρια και ένα βιογραφικό σπουδών που «συναρπάζει». Το 2004, η εφημερίδα Guardian κατέταξε το όνομα «Goldsmiths College» στη λίστα των «100 πιο cool αξιών» στη Μεγάλη Βρετανία, και των «πιο άμεσα αναγνωρίσιμων ονομάτων».
Παρόλα αυτά, κι εδώ γυρνάμε στον κύκλο της μόδας, η αγορά δείχνει να έχει κουραστεί από την υπερβολή της «εννοιολογικής τέχνης», η οποία είναι η τάση που έκανε διάσημη τη σχολή, και οι θεωρητικοί της Τέχνης προβλέπουν στην επόμενη δεκαετία μία επιστροφή στην παραστατικότητα και ειλικρίνεια του μέσου, κοινώς την επιστροφή σε σχολές τύπου Royal College of Art.
Ενδεικτικά αναφέρω πόσα Πανεπιστήμια προσφέρουν σπουδές στις Καλές Τέχνες μόνο στο Λονδίνο αυτή τη στιγμή: Goldsmiths College και Royal College of Art, τα οποία ήδη ανέφερα, Chelsea School of Art and Design, Camberwell College of Arts, Wimbledon College, Courtauld Institute of Art, Central Saint Martins College of Art and Design, Kingston University, Middlesex University, University of East London.
Η ίδια λογική που επικρατεί για τους φοιτητές, δηλαδή, «Κάνεις παραστατική τέχνη; Πήγαινε στο Chelsea, πήγαινε στο Royal College» ή «Κάνεις εννοιολογική τέχνη; Πήγαινε στο Goldsmiths, πήγαινε στο Camberwell», ισχύει και για τους καθηγητές. Με λίγα λόγια, η εμπορευματοποίηση που επικρατεί στις σπουδές στο Λονδίνο και στην Αγγλία γενικότερα τα τελευταία χρόνια, έχει εφαρμοστεί και στο ίδιο το διδακτικό προσωπικό. Αν ένας καθηγητής, ο οποίος διδάσκει σε ένα καλό πανεπιστήμιο, δεν κάνει συγκεκριμένο αριθμό δημοσιεύσεων, δεν εκδώσει κάποιο βιβλία και δεν συμμετάσχει σε συγκεκριμένο αριθμό συνεδρίων, δεν θα του ανανεωθεί η σύμβαση και θα πάει στο αμέσως χειρότερο πανεπιστήμιο. Αν πάλι δεν κάνει κάτι αντίστοιχο τα επόμενα δύο χρόνια, θα πάει στο αμέσως χειρότερο και ούτω καθεξής.
Το σύστημα που λειτουργεί είναι άκρως εμπορικό, αλλά από την άλλη είναι πολύ εξειδικευμένο και ο καθένας μπορεί να επιλέξει ακριβώς τι θέλει να κάνει. Όταν πήγα να σπουδάσω στο Λονδίνο είχα μια απίστευτη πληθώρα επιλογών, καθηγητών και αντικειμένων, καθώς και πολλές διαφορετικές προσεγγίσεις όπου μπορούσα να επιλέξω για το αντικείμενό μου. Από την άλλη, η παραπάνω κατάσταση επιβάλλει την ύπαρξη φοιτητών που έχουν ξεκάθαρα στο μυαλό τους τι ακριβώς κάνουν ανά πάσα στιγμή. Είναι πολύ εύκολο για κάποιον να μπει σε μια ομάδα ανθρώπων (καθηγητών και φοιτητών) που προωθούν συγκεκριμένες αξίες και απλώς να συνεχίσει την ίδια γραμμή πορείας, χάνοντας κάθε προσωπική κριτική ικανότητα και ακολουθώντας προκαθορισμένες «τάσεις» χωρίς να μπορεί να σκεφτεί έξω από ένα ορισμένο πλαίσιο λειτουργίας.
Στα ελληνικά Πανεπιστήμια οι Σχολές Καλών Τεχνών είναι πολύ λιγότερες και εφαρμόζουν ακόμα την αρχή της «κλασικής παιδείας», με βασικά μαθήματα όπως το Σχέδιο και η Ιστορία Τέχνης, δεν υπάρχει, λόγου χάρη, Βιομηχανικός Σχεδιασμός, δεν υπάρχει Επικοινωνιακή Τέχνη, δεν υπάρχει –όπως διαβάζω από λίστα εικαστικών τμημάτων βρετανικών Πανεπιστημίων- Επικοινωνιακή Τέχνη και Σχέδιο, Σχεδιασμός Ρούχων-Μόδα, Εικαστικά και Διαδικτυακές εφαρμογές, Τέχνη και Μάρκετινγκ. Τελικά τι είναι περισσότερο χρήσιμο για ένα φοιτητή σε μια σχολή Καλών Τεχνών; Μια πολυετής κλασική εκπαίδευση ή μια –ουσιαστικά– προετοιμασία για τον κόσμο της αγοράς;
Έλενα Παπαδάκη:
Ιστορικός Τέχνης και Κινηματογράφου
|
